1939-40 – Pamiętam

26 sierpień 1939

Podpisanie paktu Ribbentrop-Mołotow – układu  o nieagresji między Niemcami a ZSRR wraz z tajnym protokołem zakładającym m.in. „w razie zmian politycznych i terytorialnych” podział wpływów na obszarze Państwa Polskiego wzdłuż linii rzek Narwii, Wisły i Sanu.

1 wrzesień 1939

Niemcy bez wypowiedzenia wojny napadają na Polskę rozpoczynając tym samym II wojnę światową.

17 wrzesień 1939

Armia Czerwona przekracza wschodnią granicę Polski na całej jej długości łamiąc polsko-sowiecki pakt o nieagresji i realizując postanowienia tajnego protokołu paktu Ribbentrop-Mołotow.

19 wrzesień 1939

Szef NKWD ZSRR Ławrientij Beria powołuje Zarząd do Spraw Jeńców Wojennych i Internowanych przy NKWD jednocześnie nakazując utworzenie sieci obozów.

1-4 listopad 1939

Umieszczenie wziętych do niewoli oficerów Wojska Polskiego w obozach w Kozielsku i Starobielsku, a funkcjonariuszy Policji Państwowej, Korpusu Ochrony Pogranicza i Służby Więziennej w obozie w Ostaszkowie.

1 grudzień 1939

w obozie jenieckim NKWD w Ostaszkowie przebywa 5963 polskich jeńców wojennych m .in funkcjonariuszy  Policji Państwowej, Służby Więziennej, wymiaru sprawiedliwości RP, Korpusu Ochrony Pogranicza.

9 luty 1940

Informacja Zarządu Jeńców Wojennych o 27 polskich jeńcach wojennych, zmarłych w obozach lub w szpitalach, po dowiezieniu ich tam z obozów.

20 luty 1940

Propozycja kierownictwa Zarządu Jeńców Wojennych do Komisarza Ludowego Spraw Wewnętrznych Związku SRR – Ławrientija Berii z propozycją „rozładowania” obozów jenieckich w Kozielsku i Starobielsku. „Rozładowanie” mogło by nastąpić poprzez m.in. zwolnienie do domów jeńców ciężko chorych, całkowitych inwalidów, gruźlików, osoby starsze powyżej 6o lat, razem około 300 jeńców, a także 400 – 500 oficerów rezerwy, mieszkańców zachodnich obwodów USRR i BSRR: agronomów, lekarzy, inżynierów i techników, nauczycieli, w stosunku do których nie ma materiałów obciążających. Akta oficerów Korpusu Ochrony Pogranicza, pracowników sądów i prokuratury, obszarników, aktywu POW i „Sokół”, oficerów II Oddziału polskiego sztabu głównego, oficerów informacji (około 400 jeńców) powinny zostać „przygotowane do rozpatrzenia przez Kolegium Specjalne przy NKWD”.

21 luty 1940

Raport Wydziału Sanitarnego Zarządu Jeńców Wojennych na temat chorób i śmiertelności w obozach jenieckich potwierdza zachorowanie ponad 25.000 jeńców, głównie na grypę, ostre choroby przewodu pokarmowego i choroby skórne oraz – pomiędzy październikiem a grudniem 1939 – śmierć 60 jeńców, zmarłych najczęściej na zapalenie płuc, dezynterię, zakażenie krwi.

27 luty 1940

Rozporządzenie Naczelnika 2 Wydziału Zarządu NKWD do Spraw Jeńców Wojennych lejtnanta BP – Iwana Borysowicza Maklarskiego w sprawie pilnego uzupełnienia kwestionariuszy osobowych polskich jeńców wojennych. „Pożądane byłoby – przypominał – aby obiekty były sfotografowane w pełnym umundurowaniu.”

2 marzec 1940

Dwie informacje Szefa Zarządu NKWD ZSRR do Spraw Jeńców Wojennych, majora P.K. Soprunienki o liczbie policjantów, żandarmów i oficerów, znajdujących się w obozach jenieckich. Wg tych informacji w obozach NKWD przetrzymywanych jest 6 192 oficerów, podoficerów i szeregowców policji oraz żandarmerii oraz 8376 oficerów i chorążych WP, w tym 1 admirał i 12 generałów.

5 marzec  1940

Decyzja Biura Politycznego KC WKP(b) dla NKWD ZSRR o fizycznej likwidacji 14 700 polskich jeńców wojennych oraz 11 000 aresztowanych i znajdujących się w więzieniach zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi.

[ Punkt ] 144 – zagadnienie NKWD ZSRR.

  1. Przekazać Ludowemu Komisariatowi [Spraw Wewnętrznych] ZSRR.

1) sprawy znajdujących się w obozach dla jeńców wojennych 14 700 byłych polskich oficerów, urzędników, obszarników, policjantów, wywiadowców, żandarmów, osadników i dozorców więziennych,

2) a także sprawy aresztowanych i znajdujących się w więzieniach zachodnich obwodów Ukrainy i Białorusi 11 000 osób – członków różnych kontrrewolucyjnych organizacji szpiegowskich i dywersyjnych, byłych obszarników i fabrykantów, byłych polskich oficerów, urzędników i zbiegów- rozpatrzyć w trybie specjalnym z zastosowaniem wobec nich najwyższego wymiaru kary – rozstrzelania.

  1. Przekazać bez wzywania aresztowanych i bez aktu oskarżenia, a decyzje o zakończeniu śledztwa i wnioskach oskarżenia – w następującym trybie:
  2. a) na osoby aresztowane na podstawie dokumentów z akt przedstawionych przez Zarząd NKWD ZSRR do Spraw Jeńców Wojennych,
  3. b) na osoby aresztowane na podstawie akt przedstawionych przez NKWD Ukraińskiej SRR i NKWD Białoruskiej SSR.

III. Rozpatrzenie spraw i powzięcie decyzji zlecić „trojce” w składzie tow. tow. Mierkułow, Kobułow i Basztakow ( Szef I Wydziału Specjalnego NKWD ZSRR) „

——————-

* Wyciąg z protokołu nr 13 posiedzenia Biura Politycznego KC WKP(b) w dniu 5 marca 1940 roku.

cyt. za „Obozy jenieckie NKWD IX 1939 – VIII l941”,Wyd Bellona,, Warszawa1995.

2 kwiecień 1940

Polecenie skierowania 78 jeńców wojennych z obozu kozielskiego do dyspozycji szefa UNKWD obwodu smoleńskiego.

3 kwiecień 1940

74 jeńców wojennych wysłano z obozu kozielskiego do Smoleńska

5 kwiecień 1940

Potwierdzenie UNKWD obwodu kalinińskiego przyjęcia pierwszych 343 jeńców wojennych z obozu w Ostaszkowie. Tego samego dnia szyfrogramem o treści „Wykonano 343” UNKWD w Kalininie powiadomiło Moskwę o zamordowaniu pierwszego transportu z Ostaszkowa.

5 kwiecień 1940

Początek likwidacji obozu starobielskiego. Od tego dnia do 25 kwietnia, do UNKWD obwodu charkowskiego, wysyłano codziennie transporty liczące od 65 do 260 jeńców. W zależności od tego, ile wagonów – więźniarek dla jeńców podstawiono na dworcu olejowym w Starobielsku.

7 kwiecień 1940

Szyfrogram do komend obozów w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku w sprawie pozostawienia w obozie informatorów NKWD

8 kwiecień 1940

W kozielskim obozie przebywało tego dnia 4599 osób, w ostaszkowskim 6364 osoby, w starobielskim 3894 osoby. Ogółem w tych trzech obozach NKWD przetrzymywano 14 857 jeńców wojennych.

13 kwiecień 1940

Kolejny – szósty już w kwietniu – transport 300 jeńców z Ostaszkowa do dyspozycji UNKWD w Kalininie.

16 kwiecień 1940

Listy transportowe nr 036/1, 036/2, 036/3 i 036/4, wysłane z Moskwy do Kozielska z nazwiskami 400 jeńców, wraz z poleceniem dostarczenia ich do dyspozycji zarządu UNKWD w Smoleńsku.

20 kwiecień 1940

Lista transportowa nr 040/3, wysłana z Moskwy do Kozielska z nazwiskami 100 jeńców i z poleceniem dowiezienia ich do dyspozycji Zarządu UNKWD w Smoleńsku.

24 kwiecień 1940

Z Kalinina do Moskwy wysłano, podpisany przez Tokariewa, szyfrogram z informacją o zgładzeniu w tym dniu 195 jeńców wojennych z obozu ostaszkowskiego.

27 kwiecień 1940

XVII transport z obozu w Kozielsku; wysłano do Smoleńska 100 jeńców z listy nr 040/3.

29 kwiecień 1940

Z wysłanego do Moskwy wykazu można się dowiedzieć, że licząc od 6 do 29 kwietnia w 17 transportach z obozu ostaszkowskiego do dyspozycji UNKWD w Kalininie wysłano 5291 polskich jeńców wojennych.

29 kwiecień – 5 maj 1940

Przerwa w transportach z Kozielska do Smoleńska.

30 kwiecień 1940

Szyfrogram z Kalinina do Moskwy z potwierdzeniem o wymordowaniu dzień wcześniej 294 jeńców wojennych, przywiezionych z obozu ostaszkowskiego.

5 maj 1940

Wg informacji Zarządu Jeńców Wojennych w trzech obozach NKWD przebywało 1065 osób: w starobielskim 88 osób, w kozielskim – 270, a w ostaszkowskim 707 jeńców.

11 maj 1940

Na liście wywozowej nr 059/ 1 wpisano 113 nazwisk; transport tej grupy był ostatnim z dwudziestu (?) skierowanych z Kozielska na miejsce śmierci w więzieniu wewnętrznym NKWD w Smoleńsku lub Lesie Katyńskim.

19 maj 1940

Polecenie wysłania do dyspozycji UNKWD obwodu kalinińskiego nadal pozostających w obozie ostaszkowskim ośmiu polskich jeńców wojennych.

19 maj 1940

Informacja Zarządu Jeńców Wojennych o jeńcach wojennych, wysłanych do dyspozycji UNKWD w Smoleńsku, Kalininie i Charkowie:: z obozu ostaszkowskiego 6236 osób, z kozielskiego 4403 osoby, ze starobielskiego 3811+ 51 [ na dokumencie liczbę 51 wpisano odręcznie ]. Wg tej informacji z Ostaszkowa do obozu juchnowskiego wysłano 99 jeńców, a z Kozielska pojechało tam 198 Polaków.

20 maj 1940

Sześciu ostatnich jeńców wojennych z obozu kozielskiego wysłano do dyspozycji UNKWD w Smoleńsku.

22 maj 1940

Szyfrogram do Moskwy z potwierdzeniem wymordowania 64 jeńców wojennych, do UNKWD w Kalininie dowiezionych z obozu ostaszkowskiego

27 maj 1940

Do Moskwy dochodzi wysłany tydzień wcześniej list czwórki polskich dzieci, adresowany do Józefa Stalina.

„My, małe dzieci – piszą z Syberii: Barbara Kowalewska, Iwan Denyszyn, Zbigniew Jędrzejczyk i Figej Zawadzki – z wielką prośbą do wielkiego Ojca Stalina prosimy z gorącego serca, aby nam zwrócono naszych ojców, którzy pracują w Ostaszkowie….”

Mali zesłańcy informują, że „teraz żyje się ciężko, u wszystkich dzieci matki [ są ] nie zdrowe i nie mogą pracować i w ogóle nikt o nas nie myśli, jak my żyjemy i pracy żadnej nie dają”. Wspominają o przymieraniu głodem oraz deklarują, że” my zawsze będziemy w Sowieckim Sojuzie dobrze pracującym narodem tylko nam ciężko żyć bez umiłowanych Ojców”

15 czerwiec 1940

Zarząd Jeńców Wojennych NKWD w Moskwie od komendanta obozu starobielskiego NKWD zażądał zniszczenia pozostawionej w obozie korespondencji, negatywów i fotografii ponad 4200 polskich jeńców wojennych w kwietniu i maju 1940 przewiezionych do Charkowa i tam zamordowanych.

23 lipiec 1940

W obozie w Starobielsku funkcjonariusze NKWD podpisują protokół zniszczenia ponad 4000 listów zwykłych, poleconych, kart pocztowych oraz telegramów, adresowanych do polskich jeńców wojennych, którzy „ubyli z obozu”

lipiec [ ok. 23 ?] 1940

Z informacji o polskich jeńcach w obozie griazowieckim NKWD wynika, ze przebywa tutaj 386 osób, wcześniej przetrzymywanych w obozach w Kozielsku, Ostaszkowie i Starobielsku.*

Informacja ta różni się od opublikowanego przez Jędrzeja Tucholskiego („Mord w Katyniu”) spisu jeńców, przetrzymywanych w obozie w Griazowcu. Tucholski podaje 432 nazwiska ocalonych po rzezi w kwietniu i maju l940 r. Wymienia np. oficerów, którzy, jak por rez. dr praw St. Swianiewicz czy płk dypl. Leon Koc, byli w Kozielsku lub Starobielsku, a zamiast do obozu griazowieckiego po zakończenia śledztwa w Moskwie wysłano ich do łagrów.

7 sierpień 1940.

Meldunek specjalny o masowej odmowie jeńców  jeńców wojennych przyjmowania posiłków w obozie griazowieckim i zbyt częstym zjawisku zamykania jeńców w areszcie „za przewinienia nie wymagające zupełnie takich środków represyjnych.”

26 październik 1940

125 nazwisk liczył podpisany w tym dniu  przez Lawrientija Berię wykaz  funkcjonariuszy NKWD, nagrodzonych za wykonanie „zadania specjalnego”- zamordowania jeńców wywiezionych z Kozielska, Ostaszkowa i Starobielska.  Nagrody w wysokości miesięcznego uposażenia lub 800 rubli przyznano tym czekistom z okazji rocznicy Rewolucji Październikowej.